سنڌ بجيٽ، سنڌين جو ڪيس ۽ حڪومت جون ذميواريون!!!!

حصو پهريون:

صرف نيڪ خواهشن ۽ سٺين ڳالهين ۽ نعرن سان ملڪ ۽ قومون ترقي نه ڪنديون آهن پر ان مقصد لاءِ حقيقت پسنديءَ جو مظاهرو ڪرڻ ۽ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ حڪومتن پاران سر ٽوڙ ڪوششون ڪرڻ پهريون فرض هجي ٿو، بظاهر سنڌ جي وڏي وزير ۽ ناڻي کاتي جو قلمدان به پاڻ وٽ رکندڙ ٽيون دفعو وزير اعليٰ چونڊجندڙ سيد قائم علي شاهه سال14-2013ع جي سالياني بجيٽ گهٽ ۾ گهٽ وفاق جي ڀيٽ ۾ ڪي قدر بهتر ۽ عوام دوست ڏيڻ جي ڪوشش ضرور ڪئي آهي پر مالياتي مامرن جا ماهر سنڌ حڪومت جي تازي بجيٽ کي ”ڪتابي بجيٽ“ ڪوٺي تنقيد ڪن ٿا، مالياتي ماهرن جي راءِ مطابق سنڌ جي 6 کرب 17 ارب رپين واري مجموعي بجيٽ جو خسارو اڳ ۾ ئي 21 ارب رپيا رکيا ويا آهن. جنهن ۾ صوبائي ترقياتي پروگرام جا 185 ارب پڻ شامل آهن، تنقيد نگارن جي سڀ کان وڏي تنقيد اها آهي ته توڙي جو سنڌ حڪومت پنهنجي نيڪ  خواهشن جو اظهار ڪندي ايترا پئسا صوبائي ترقياتي پروگرام لاءِ رکيا ته آهن پر ايترن پئسن جو عملي طور تي بندوبست ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيندي، پنهنجي ان تنقيد جي حق ۾ دليل ڏيندي اهي سنڌ حڪومت جي سال 13-2012ع جي ترقياتي بجيٽ لاءِ رکيل پئسن ۽ اصل خرچ ڪيل پئسن جا انگ اکر ڏين ٿا، انهن انگن اکرن مطابق سنڌ حڪومت گذريل سال جي بجيٽ ۾ ان مقصد لاءِ (ADP) 181 ارب رکيا هئا پر پوءِ Revised Budget ۾ صرف 97.5 ارب رپيا رکيا.

توڙي جو سنڌ حڪومت تعليم لاءِ ترقياتي بجيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پئسا يعني 118 ارب 70 ڪروڙ رپيا رکيا آهن پر گذريل سال وانگر وفاق کان اين ايف سي ايوارڊ ٻين ٽئڪسن جي مد ۾ پوري رقم نه ملڻ سبب سڀ کان وڌيڪ تعليم ۽ صحت جي شعبن جي ترقياتي بجيٽ ئي متاثر ٿيندي.

گذريل سال جڏهن وفاق کان اين ايف پاران سي ايوارڊ جي مد ۾ سنڌ کي 85 ارب ۽ ٻين ٽئڪسن جي مد ۾ 30 ارب رپيا گهٽ مليا ته ان جي نتيجي ۾ نه صرف سنڌ جي سالياني ترقياتي پروگرام 181 ارب رپين مان گهٽجي 97.5 ارب ٿيو پر ان سان گڏوگڏ سنڌ حڪومت گذريل پوري سال دوران ڪو هڪ به نئون اسڪول قائم نه ڪري سگهي ۽ گذريل پنجن سالن دوران پوري سنڌ ۾ صرف ٽي نوان ڪاليج ئي جوڙڻ ۾ ڪامياب ٿي سگهي، ان حوالي سان سنڌ حڪومت جي انتطامي سگهه ۽ صلاحيت جو اندازو ان حقيقت مان لڳائي سگهجي ٿو ته اڄ به هزارين اسڪول اهڙا آهن، جيڪي صرف ڪاغذن ۾ موجود آهن ۽ اتي عملي طور تي ٻارڙن کي پڙهايو نه ٿو وڃي.

گريڊ 10 کان 15 تائين سرڪاري ملازمن جي پگهار ۾ 15 سيڪڙو جي واڌ سنڌ حڪومت جو چڱو قدم آهي پر ساڍن ڇهن ڪروڙ سنڌين لاءِ 20 ارب رپيا صحت لاءِ رکڻ ڏاند کي ڏاڻ ڏيڻ جي برابر به نه آهي، زراعت جي شعبي جي بجيٽ ( 6.4) ارب رپيا رکڻ ان قوم لاءِ جنهن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ معيشت زراعت تي مبني آهي ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد کي ڇڏي (باقي سنڌ جي آبادي پيپلزپارٽي جي اڳوڻي حڪومت جي ناڻي واري وفاقي وزير ڊاڪٽر حفيظ شيخ جي لفظن ۾ 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذارڻ تي مجبور آهي، اتي زراعت لاءِ ايتري ٿوري رقم رکڻ سمجهه کان ٻاهر آهي، ان جو مطلب  صاف ائين آهي ته ڳوٺاڻن کي صرف ان لاءِ زندهه رکڻو آهي ته اهي شهرن لاءِ اناج پيدا ڪن.

بجيٽ ۾ ايريگيشن جي شعبي لاءِ 18.95 ارب رپيا رکيا ويا آهن، هڪ دفعو ٻيهر زرعي معيشت تي مبني سنڌ جنهن جو هڪڙي پاسي پنجاب پاڻي چوري ڪري رهيو آهي ته ٻي پاسي سنڌ جو سڄو نهري نظام تباهيءَ جي ور چڙهيل آهي، شاخن جون کاٽيون نه ٿيون  ٿين، جي ٿين ٿيون ته ڪاغذن ۾ ۽ وزير مشير سڀئي پئسا هڙپ ڪيو وڃن ٿا، نتيجي ۾ اڳياڙي وارا زميندار ايريگيشن عملي جي ڪرپشن جو فائدو وٺي واٽر ڪورس  ڀڃائي پوڇڙيءَ تائين پاڻي پهچڻ ئي نه ٿا ڏين، ان سبب سڄي سنڌ جي گهٽ ۾ گهٽ اڌ آباد ٿيندڙ (کيڙيءَ لائق) زمين يا ته غير آباد ٿي وئي آهي يا وري ڊيزل پمپن جي ذريعي پوکن کي پاڻي ڏيڻ سبب في ايڪڙ لاڳت وڌي وڃڻ سبب پڇڙيءَ جا زميندار ۽ هاري ڪنگال ٿي ويا آهن، ان سڄي صورتحال ۾ افسوس سان لکڻو ٿو پوي ته پيپلزپارٽيءَ جي حڪومت جنهن جي قيادت پاڻ ڳوٺاڻن زميندارن تي مشتمل آهي، ان زرعي شعبي ۽ ان جي معيشت کي کنگهڻ به مناسب نه سمجهيو آهي، مجموعي طور تي سنڌ حڪومت جي بجيٽ سرڪاري ملازمن ۽ شهري مڊل ڪلاس ۽ لوئر مڊل ڪلاس جي مفادن ۽ ضرورتن کي سامهون رکي ٺاهي وئي آهي ۽ جيئن ته سنڌ جي اڪثريتي آبادي ڳوٺن ۾ رهي ٿي، اها سڌي طرح زرعي معيشت سان جڙيل آهي، ان ڪري هن بجيٽ مان ڪٿي به انهن جي زخمن، سورن ۽ اهنجن جي باري ۾ ڪو قدم نه کنيو ويو هجي، اهو بنهه ئي ڏسڻ ۾ نه ٿو اچي.

سنڌ حڪومت جي هڪ نيڪ خواهش ان اعلان ۾ نظر اچي ٿي ته ايندڙ پنجن سالن دوران ڏيڍ لک بيروزگار نوجوانن کي نوڪريون ڏنيون وينديون، پر خساري واري بجيٽ وفاق طرفان وقت تي نه ملندڙ فنڊن ۽ امن امان  جي خراب صورتحال سبب اهڙي خواهش تي آخر عملدر آمد ڪئين ٿي سگهندو؟!!!

”هزارون خواهشين ايسي جو هر خواهش په دم نڪلي“ جهڙي سنڌ سرڪار جي صورتحال کي سمجهڻ لاءِ گذريل مالي سال 13-2012ع جي بنيادي حقيقتن کي سمجهڻ بنهه ئي ضروري آهي، گذريل مالي سال جي بجيٽ جو ڪاٿو 05 کرب 77 ارب 98 ڪروڙ رپيا لڳايو ويو هو، جڏهن ته وفاق کان فنڊ نه ملڻ سبب اهو ڪاٿو 04 کرب 72 ارب مقرر ڪيو ويو، مالي سال 13-2012ع ۾ غير ترقياتي  خرچن جو ڪاٿو 315 ارب رپيا لڳايو ويو هو، جڏهن ته سنڌ سرڪار جي شاهي خرچن سبب اهو حدف وڌي 342 اربن تائين وڃي پهتو، وفاقي حڪومت پاران گهٽ منتقليون ٿيڻ سبب سنڌ سرڪار پنهنجا خرچ گهٽائڻ بجاءِ اڃا به وڌائي ڇڏيا، جڏهن ته سالياني ترقياتي بجيٽ (اي ڊي پي) لاءِ رکيل 181 اربن ۾ ڪٽوٽي ڪري ترقياتي پروگرام لاءِ صرف 97 ارڀ ريپا وڃي ڇڏيا، نه صرف وفاق پاران سنڌ کي ان جي حصي جا پورا فنڊ نه ڏنا ويا پر سنڌ حڪومت جي سستيءَ سبب سنڌ ۾ پرڏيهي امداد سان هلندڙ اسڪيمن جي مد ۾ پڻ 03 ارب 27 ڪروڙ رپيا گهٽ مليا ۽ وفاقي گرانٽ تي هلندڙ منصوبن جي مد ۾ به 1 ارب 12 ڪروڙ رپيا گهٽ مليا، گذريل سال آمدنيءَ جو ڪاٿو 05 کرب 70 ارب رپيا لڳايو ويو هو پر ڪل وصولي 04 کرب 88 ارب ٿي، اهڙي طرح مجموعي طور تي 82 ارب 60 ڪروڙ رپيا گهٽ آمدني ٿي ۽ ان جو سڀ کان وڏو سبب وفاق طرفان سنڌ کي ان جي حصي جا فنڊ نه ڏنا ويا، نتيجي ۾ 181 اربن واري ترقياتي بجيٽ صرف 97 اربن تي پهتي ۽ ان سان گڏوگڏ سنڌ جي ترقيءَ جا خواب ۽ سنڌ حڪومت جون نيڪ خواهشون مٽيءَ ۾ ملي ويون. وفاق پاران سنڌ کي اين ايف سي ايوارڊ ورڇ جوڳي پول مان 83 ارب رپيا گهٽ مليا ۽ رائلٽي سرچارج جي مد ۾ 30 اربن جي ڏنڊي هنئي وئي، ان ڪري سنڌ حڪومت جي هاڻوڪي  پيش ڪيل بجيٽ تي پڻ خواهشن تي ٻڌل اهڙي ڪتابي بجيٽ ڪوٺيو وڃي ٿو، جنهن جو حشر پڻ وفاق جي ڀلائين سان اهڙو ئي ٿيڻو آهي، جهڙو گذريل بجيٽ جو  ٿيو.

ڇاڪاڻ ته تنقيد نگارن جو اهو چوڻ وڏو وزن رکي ٿو ته جڏهن وفاق ۾ پيپلزپارٽيءَ پنهنجي حڪومت هئي تڏهن به سنڌ حڪومت پنهنجا طئي ٿيل ۽ جائز ڏوڪڙ وٺي نه سگهي ته هاڻي اها نواز شريف حڪومت کان ماضيءَ  جي ڀيٽ ۾ڪا بهتر توقع رکي ٿي ته پوءِ ان لاءِ ڇا چئجي!!!!

ان حقيقت ۾ ذري برابر به شڪ نه هئڻ گهرجي ته سنڌين جي مجموعي طور تي غلامي ۽ انهن جي ترقيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽن وارا معاملا سڌي طرح وفاق سان جڙيل آهن ۽ ملڪ مٿان لٺ ۽ چٺ جي زور تي لاڳو ڪيل اين ايف سي ايوارڊ سنڌين جي ترقيءَ جي راهه ۾ هماليه جبل جيڏي ڀاري ڀرڪم رڪاوٽ آهي، ان حقيقت کي چڱيءَ پر سمجهڻ لاءِ ويجهي ماضيءَ جي لاڳو ڪيل اين ايف سي ايوارڊن جي مختصر تاريخ بيان ڪرڻ ضروري آهي.

1991ع واري اين ايف سي ايوارڊ ۾ ورڇ جوڳي پول مان صرف 20 سيڪڙو صوبن لاءِ رکيو ويو، جڏهن ته باقي 80 سيڪڙو وفاق پنهنجي لاءِ رکيو، جڏهن ته 1997ع ۾ 37 سيڪڙو صوبن لاءِ ۽ 63 سيڪڙو روينيو ٽئڪس وفاق پاڻ  وٽ رکيو، ان حقيقت کي سڀ کان اول نظر ۾ رکڻ گهرجي ته 1997ع  ۾ سنڌ وفاق کي ڪل روينيو جو 65 سيڪڙو پنجاب 25 سيڪڙو، خيبرپختونخواهه 07 سيڪڙو ۽ بلوچستان 03 سيڪڙو وفاقي پول ۾ ڏنو، جڏهن ته 65 سيڪڙو روينيو وفاق کي ڏيندڙ سنڌ کي بدلي ۾ صرف 09 سيڪڙو وفاق پاران ڏنو ويو، پنجاب کي 25 سيڪڙو، پختونخواهه کي 06 سيڪڙو ۽ بلوچستان کي 02 سيڪڙو ڏنو ويو، باقي سڀني ٽئڪسن تي وفاق پنهنجو حق مڃائي ويهي رهيو، 1997ع  واري اين ايف سي ايوارڊ کي وفاقي پول  ۾ گڏ ٿيل ٽئڪسن جي ورهاست آباديءَ جي بنياد تي ڪئي وئي، جنهن مان لازمي طور تي ملڪ جي آباديءَ جو سٺ سيڪڙو پنجاب هجڻ ڪري سڀئي ٽئڪس اوڏانهن ئي ويا ۽ سنڌي ۽ بلوچ خوبصورت لفظن ۽ انگن اکرن جي هيرا ڦيريءَ کي سمجهي نه سگهڻ ۽ پنهنجي ماڻهن جي مفادن سان ڪمزور ڪمٽمينٽ سبب پنهنجو مٿو ڪوڙائي ويٺا.

2010ع ۾ لاڳو ڪيل هاڻوڪي اين ايف سي ايوارڊ ۾ جهڙي چالاڪيءَ ۽ مڪاريءَ سان سنڌين جو مٿو ڪوڙيو ويو، ان جو ته داستان ئي الڳ آهي، سنڌين جي اڪثريتي  ووٽ سان چونڊيل وفاقي توڙي سنڌ حڪومت اهڙو ايوارڊ جوڙيو، جنهن ۾ ٻيا ته سڀئي صوبا فائدي ۾ رهيا پر سنڌ کي هڪ دفعو ٻيهر وڏي چالاڪيءَ ۽ مڪاريءَ سان بيورو ڪريسي اهڙو بيوقوف بڻايو جو ساڃاهه وندن سوچيو ته پنهنجو ماس وڍي کائين، توڙي جو 2010ع واري ايوارڊ ۾ صوبن جو حصو وڌائي 57.5 سيڪڙو ۽ وفاق جو 42.5 سيڪڙو ڪيو ويو پر سنڌين کي وڏي اٽڪل سان لالي پاپ ڏئي ۽ گهڻ رخي بنيادن تي فامولا جوڙي، ميلو ئي ان ڪري لڳايو ويو ته جئين سنڌين جي لوئي گم ڪجي.

ان نام نهاد گهڻ رخي فارمولي مطابق ٽئڪس ورهاست 82 سيڪڙو آباديءَ جي بنياد تي ٽئڪسون اوڳاڙڻ (Revenue Generation) 05 سيڪڙو غربت 10.3 سيڪڙو ۽ ٻيا عنصر جهڙوڪ: لڏپلاڻ وغيره، (Inverse Population Density) 2.7 سيڪڙو مقرر ڪئي وئي.

ان گهڻ رخي فامولي تحت وفاقي پول ۾ 70 سيڪڙو ٽئڪس جمع ڪرائيندڙ سنڌ کي 24.5 سيڪڙو واپس موٽي مليا، جڏهن ته پنجاب کي اڳتي کان به گهڻو يعني 51.7 سيڪڙُ ۽ هن ڀيري پٺاڻن ۽ بلوچن کي ڪي قدر راضي ڪري سنڌين کي اڪيلو ڪري پختونخواهه کي 14.6 سيڪڙو بلوچستان کي اڳوڻي فارمولي تحت ملندڙ 02 سيڪڙو مان وڌائي 9.11 سيڪڙو فنڊ ڏنا ويا، ان سڄي ڀينگ ڪرڻ کان پوءِ به وفاق پاران گذريل مالي سال 13-2012ع دوران سنڌ جي اين ايف سي ايوارڊ واري  حصي مان به 85 سيڪڙو ڳڙڪائي وڃڻ تي سنڌ حڪومت ۽ ان جي پارٽيءَ جي وفاقي حڪومت جي سنڌ ۽ سنڌين ڏانهن رويي ۽ سنجيدگيءَ تي وڏو سواليه نشان لڳائي ٿي، اهو ان ڏکائيندڙ صورتحال ۾ وڌيڪ ڇرڪائيندڙ ان ڪري به لڳي ٿو ته 2010 ۾ سنڌ ۾ آيل ٻوڏ ۽ 2011ع ۾ برسات جي راڱن سنڌين جي چيلهه ڀڃي ڇڏي،سنڌ حڪومت  جي پنهنجن انگن اکرن مطابقن 2010ع واري ٻوڏ مطابق 2754000 ماڻهو پنهنجن اجهن ڇڏڻ تي مجبور ٿيا، 11992 ڳوٺ پاڻي ۾ غرق ٿي ويا، 24.821 ملين ايڪڙ بيٺل فصل تابهه ٿي ويا ۽ 876000 گهر ڊهي پٽ ٿي ويا.

Comments are closed.